100-lecie Polski w instytucjach międzynarodowych
Dodane przez admin dnia October 05 2018 11:09:45

Paweł Bożyk
Tekst do książki:
„100-lecie Polski w instytucjach międzynarodowych”,
wrzesień 2018


Polska w RWPG 1949-1991

1. Uwagi wstępne
Powołanie do życia w 1949 roku Rady Wzajemnej Pomocy Gospodarczej w składzie: Związek Radziecki (dzisiejsza Rosja), Czechosłowacja (dzisiejsze Czechy i Słowacja), Niemiecka Republika Demokratyczna (dzisiejsza wschodnia część Niemiec), Polska, Węgry, Rumunia, Bułgaria, Albania, a od 1962 roku także Mongolia było następstwem oddziaływania szeregu czynników, zwłaszcza politycznych i ekonomicznych.
Czynniki polityczne akcentowały potrzebę Rosji (wtedy Związku Radzieckiego) udowodnienia Europie i światu, że to nie tylko ona lecz grupa krajów chce budować nowy system społeczny i gospodarczy oparty na zupełnie odmiennych zasadach niż system rynkowy, znany w Europie zachodniej, Stanach Zjednoczonych i innych krajach od wielu dziesięcioleci. Potrzeba taka zwiększyła się, gdy pojawiły się tendencje do izolacji Europy wschodniej w stosunku do Europy zachodniej, a Europy zachodniej w stosunku do Europy wschodniej. Powstanie Rady Wzajemnej Pomocy Gospodarczej instytucjonalnie miało potwierdzić te tendencje.
Treść rozszerzona

Paweł Bożyk
Tekst do książki:
„100-lecie Polski w instytucjach międzynarodowych”,
wrzesień 2018


Polska w RWPG 1949-1991

1. Uwagi wstępne
Powołanie do życia w 1949 roku Rady Wzajemnej Pomocy Gospodarczej w składzie: Związek Radziecki (dzisiejsza Rosja), Czechosłowacja (dzisiejsze Czechy i Słowacja), Niemiecka Republika Demokratyczna (dzisiejsza wschodnia część Niemiec), Polska, Węgry, Rumunia, Bułgaria, Albania, a od 1962 roku także Mongolia było następstwem oddziaływania szeregu czynników, zwłaszcza politycznych i ekonomicznych.
Czynniki polityczne akcentowały potrzebę Rosji (wtedy Związku Radzieckiego) udowodnienia Europie i światu, że to nie tylko ona lecz grupa krajów chce budować nowy system społeczny i gospodarczy oparty na zupełnie odmiennych zasadach niż system rynkowy, znany w Europie zachodniej, Stanach Zjednoczonych i innych krajach od wielu dziesięcioleci. Potrzeba taka zwiększyła się, gdy pojawiły się tendencje do izolacji Europy wschodniej w stosunku do Europy zachodniej, a Europy zachodniej w stosunku do Europy wschodniej. Powstanie Rady Wzajemnej Pomocy Gospodarczej instytucjonalnie miało potwierdzić te tendencje.
Europa zachodnia nie kazała zbyt długo czekać na swą odpowiedź. W 1951 roku utworzyła ona Europejską Wspólnotę Węgla i Stali – organizację gospodarczą mającą nadzór nad niemieckimi i francuskimi zdolnościami produkcyjnymi węgla i stali. Traktat podpisano w Paryżu, stąd przypisano mu nazwę „Traktat Paryski”. Oprócz Niemiec i Francji do EWWiS dołączyły Włochy, Belgia, Luksemburg i Holandia, tworząc wspólnotę sześciu narodów.
Parę lat później tych sześć krajów podpisało w Rzymie „traktaty rzymskie” i na fundamentach EWWiS ustanowiło Europejską Wspólnotę Gospodarczą i Europejską Wspólnotę Energii Atomowej (Euratom), kładąc w ten sposób podwaliny pod przyszłą Unię Europejską. Te podwaliny różniły się jednak od fundamentów Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali, które miały charakter ponadpaństwowy a nie między państwowy. Oznaczało to, że suwerenne państwa członkowskie przekazały w ten sposób prawo po podejmowania decyzji w ręce władz Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali, zamiast same je podejmować.
Rada Wzajemnej Pomocy Gospodarczej powstała wprawdzie wcześniej niż Europejska Wspólnota Węgla i Stali ale wiele swych rozwiązań oparła w przyszłości na wzorach Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali, poza jednym; nie mogła przyjąć ponadpaństwowego charakteru integracji. Gdyby tak się stało oznaczałoby to, formalnie rzecz biorąc, że decyzje w RWPG podejmowane są przez jedno państwo, co stworzyłoby zarzewie konfliktu w RWPG; obszar i potencjał gospodarczy Związku Radzieckiego był bowiem większy niż pozostałych krajów razem wziętych. Gdyby w RWPG decyzje podejmowano większością głosów, też o wszystkim decydowałby Związek Radziecki.
Międzynarodowy charakter RWPG oznaczać miał więc, że każdy członek tej organizacji ma jeden głos, taki sam, jak pozostałe kraje, bez względu na to, czy była to Albania, czy Związek Radziecki.

2. Organy Rady Wzajemnej Pomocy Gospodarczej
Najważniejszym organem wykonawczym RWPG był Komitet Wykonawczy, kierujący w praktyce całokształtem prac bieżących tej organizacji.
W swej istocie Komitet Wykonawczy RWPG wzorował się na Wysokiej Władzy EWWiS. Różna była jednak liczba członków reprezentujących kraje w Wysokiej Władzy: w Europejskiej Wspólnocie Węgla i Stali było ich sześć, ale głosów było dziewięć (prezes i ośmiu członków). Komitet Wykonawczy RWPG składał się z ośmiu krajów, a od 1962 roku z dziewięciu (na jeden kraj przypadał więc jeden głos). Nie miało to jednak większego znaczenia dla systemu sprawowaniu władzy. W Europejskiej Wspólnocie Węgla i Stali, przy systemie ponadpaństwowym, waga poszczególnych krajów była inaczej mierzona niż w RWPG przy międzypaństwowym systemie sprawowania władzy, gdy każdy kraj miał jeden głos i wymagana była jednogłośność. W EWWiS decydowała większość głosów.
Z biegiem lat system obowiązujący w RWPG coraz bardziej zgrzytał w bieżącym mechanizmie podejmowania decyzji; pełna zgodność w podejściu do rozpatrywanych spraw zastąpiona została bowiem różnorodnością spojrzenia, w rezultacie wyniki głosowania różniły się od tych, które miały miejsce w pierwszych latach funkcjonowania RWPG. Dotyczyło to zwłaszcza Rumunii, która przy każdej nadarzającej się okazji demonstrowała w czasie posiedzenia Komitetu Wykonawczego inne stanowisko niż pozostałe kraje. Ale dylemat ten został z biegiem lat rozwiązany (przynajmniej częściowo), wprowadzono bowiem pojęcie „zainteresowane” kraje, co oznaczało pozbawienie prawa głosowania tych krajów, które nie uczestniczyły w dyskutowanym projekcie. Chodziło o to, by nie blokować mechanizmu podejmowania decyzji w przypadku, gdy decyzja nie dotyczyła danego kraju.
Organem strategicznym RWPG była Sesja Rady, w której powinni byli uczestniczyć premierzy rządów (w Komitecie Wykonawczym uczestniczyli wicepremierzy). Sesja określała główne kierunki długookresowej działalności Rady Wzajemnej Pomocy Gospodarczej.
W Europejskiej Wspólnocie Węgla i Stali funkcje strategiczne pełniła Rada Ministrów. W głównej części była to funkcja nadzorująca pracę Wysokiej Władzy, a więc podobna do funkcji Sesji Rady w stosunku do Komitetu Wykonawczego w ramach RWPG.
Liczba podobieństw między strukturą organów odpowiedzialnych za funkcjonowania Rady Wzajemnej Pomocy Gospodarczej oraz Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali ulegała z biegiem czasu zmniejszeniu, zaś liczba różnic – zwiększeniu. Obie te instytucje funkcjonowały bowiem w całkowicie różnych warunkach systemowych i ekonomicznych.
Europejska Wspólnota Węgla i Stali grupowała kraje o gospodarce funkcjonującej w oparciu o mechanizm walutowo-finansowy. Przy pomocy narzędzi tego mechanizmu, a więc kursu walutowego, stopy procentowej, cen krajowych, handlu zagranicznego i wielu innych można było integrujące się kraje zachęcić do przyspieszenia bądź osłabienia tempa rozwoju wzajemnej współpracy. Siłę oddziaływania tych narzędzi wspomagano przy pomocy wielu innych instrumentów, w tym zwłaszcza obligacji integrującego się rynku. W pierwszym etapie integracji, a więc w latach pięćdziesiątych dokonywano tego przy pomocy koordynacji działania narodowych banków centralnych sześciu krajów wchodzących w skład Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali.
W drugiej połowie lat pięćdziesiątych i w latach sześćdziesiątych kraje te zaczęły budować podstawy unii monetarnej, by przy jej pomocy pogłębić i przyspieszyć integrację gospodarczą krajów wchodzących w skład Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali a następnie kolejnych wyższych form organizacyjnych integracji zachodnioeuropejskiej.
Ważnym narzędziem instytucjonalnym wspierającym ten proces były umowy międzynarodowe, począwszy od pierwszej umowy kreującej powstanie EWWiS a skończywszy na ostatniej umowie, przekształcającej EWWiS w Europejską Wspólnotę Gospodarczą.
Rada Wzajemnej Pomocy Gospodarczej nie posługiwała się narzędziami walutowo-finansowymi. Wynikało to z istoty tej organizacji będącej pochodną systemu funkcjonowania gospodarek tych krajów, który miał charakter administracyjny. Zbilansowania możliwości potrzeb z możliwościami produkcyjnymi dokonywano przy tym w sposób autonomiczny, co oznaczało, że pierwszej kolejności starano się zbilansować własne potrzeby z własnymi możliwościami produkcyjnymi. Dopiero, gdy stawało się to niemożliwe, własne możliwości produkcyjne uzupełniano importem, i to najlepiej z innych krajów RWPG, a gdy nie było to możliwe, także importem z krajów spoza RWPG.
Przez pierwszych dziesięć lat funkcjonowania RWPG nie było statutu funkcjonowania tej organizacji. Dopiero w 1959 roku, na XII Sesji RWPG statut taki został przyjęty przez kraje członkowskie. W artykule drugim statutu sformułowano podstawowy cel RWPG: sprzyjanie maksymalizacji dochodu narodowego krajów członkowskich. Realizacji tego celu służyć miała koordynacja bieżącej wymiany handlowej oraz planów rozwoju gospodarczego krajów członkowskich.
Koordynacja bieżącej wymiany handlowej była celem znanym od samego początku istnienia RWPG; na przełomie lat czterdziestych i pięćdziesiątych nie było to zadanie łatwe, nasileniu uległa bowiem w Europie „zimna wojna”, co ograniczyło dostawy deficytowych surowców i żywności a także nowoczesnych maszyn i urządzeń z Zachodu na Wschód.
Kraje RWPG w oparciu o sugestie Moskwy przystąpiły do korygowania planów rozwoju gospodarczego, chodziło o zwiększenie wydatków inwestycyjnych na przemysł ciężki i maszynowy stanowiące podstawę rozwoju przemysłu zbrojeniowego. Nie było to zadanie łatwe, trzeba było bowiem ograniczyć inwestycje z przemyśle środków konsumpcji.
Dlatego też kraje RWPG, począwszy od połowy lat pięćdziesiątych, znacznie większą uwagę niż w okresie początkowym istnienia tej organizacji zaczęły poświęcać koordynacji planów pięcioletnich.
Jednocześnie przystąpiono do przenoszenia części funkcji koordynacyjnych ze szczebla centralnego na szczeble branżowe i problemowe.
Do pierwszej grupy zaliczono koordynację kierunków rozwoju przemysłu maszynowego, hutnictwa żelaza i stali, metali kolorowych, przemysłu węglowego, rolnictwa, energetyki, przemysłu spożywczego i lekkiego.
Do drugiej grupy zaliczono koordynację handlu zagranicznego, finansów, pieniądza, sprawozdawczości statystycznej.
Stałe komisje branżowe miały koordynować rozwój gospodarczy krajów RWPG w poszczególnych sektorach (branżach) proponując poszczególnym krajom potrzebę przyspieszenia rozwoju produkcji towarów szczególnie poszukiwanych w obrębie RWPG bądź też jej ograniczenia, w przypadku, gdy podaż przewyższała popyt.
Stałe komisje problemowe główną uwagę kierowały na dopasowanie metod współpracy do potrzeb koordynacji branżowej.
W efekcie powstała niezwykle skomplikowana sieć koordynacji branżowo-problemowej trudna do zastosowania w praktyce przede wszystkim ze względu na zróżnicowany stopień sprawozdawczości statystycznej.
Gdy do tego dodamy różnice w narodowych systemach agregacji branż i towarów, trudności ulegały spotęgowaniu.
Kłopoty te usiłowano rozwiązywać poprzez rozbudowę Sekretariatu RWPG. Zobowiązano go do przygotowywania analiz i ekspertyz dla stałych komisji, komitetów oraz sesji Rady. Ale to tylko skomplikowało funkcjonowanie RWPG, zwłaszcza pod względem terminów informowania poszczególnych instytucji RWPG (Komitetu Wykonawczego i Sesji Rady, a także zwiększającej się liczby komisji RWPG). Szybko okazało się, że ta droga prowadzi donikąd, pomimo zróżnicowania odpowiedzialności poszczególnych organów za koordynację. Sesja Rady zobowiązana została do przygotowania wyników koordynacji tylko w ściśle sprecyzowanych zakresach; komisje zajmowały się w tych przypadkach zbieraniem informacji i przygotowywaniem wniosków, Komitet Wykonawczy przygotowywać miał projekty uchwał w oparciu o syntezę materiałów.
Nie rozwiązało to jednak powstających problemów i kłopotów. Rozwiązania zaczęto więc szukać w tworzeniu kolejnych instytucji. Przykładem mogą być wielostronne organizacje wyspecjalizowane. Należały do nich różnego typu instytuty (badań jądrowych, normalizacyjny, informacji naukowo-technicznej, ekonomiczny), organizacje produkcyjno-handlowe (współpracy przemysłu łożyskowego, przemysłu metalowego, przemysłu chemicznego, centralny zarząd dyspozytorski systemów energetycznych, bank rozliczeniowy i bank inwestycyjny krajów RWPG). W końcu postanowiono też stworzyć organizacje wielostronne jeszcze bardziej wyspecjalizowane, w tym koordynujące wykorzystywanie wagonów towarowych, funkcjonowanie kolei, poczty itp.
Zapewne stworzonoby więcej tego typu form współpracy, gdyby RWPG funkcjonowała nadal; w roku 1991 zakończyła ona jednak swój żywot.

3. Przyczyny fiaska administracyjnej metody integracji gospodarczej krajów RWPG
Próba integracji krajów Europy Środkowej i Wschodniej, podjęta na przełomie lat czterdziestych i pięćdziesiątych, od samego początku skazana była na niepowodzenie. Jej animatorzy wyszli bowiem z założenia, że tak, jak w obrębie pojedynczych krajów można administracyjnie określać kierunki rozwoju gospodarki, tak też w obrębie grupy krajów można administracyjnie dokonać rozdziału tych kierunków na poszczególne kraje.
Było to następstwem nakazowo-rozdzielczych systemów funkcjonowania gospodarek narodowych i nadrzędnego charakteru narzędzi instytucjonalnych regulujących funkcjonowanie ugrupowania integracyjnego.
Do grupy narzędzi instytucjonalnych zaliczono przede wszystkim koordynację planów gospodarczych krajów RWPG. Metody tej koordynacji dopasowane zostały do obowiązującej we współpracujących krajach bilansowej metody planowania gospodarki. Podobnie do bilansów gospodarki, sporządzanych przez poszczególne kraje, opracowywano bilanse obejmujące wszystkie kraje. Jeżeli jednak bilanse sporządzane w obrębie poszczególnych krajów dotyczyły zarówno produkcji, jak i wymiany, to bilanse sporządzane w skali RWPG jako całości obejmowały wyłącznie wymianę. Współpraca w obrębie RWPG sprowadzała się w tych warunkach do rozdysponowywania posiadanych przez niektóre współpracujące kraje nadwyżek towarowych zgodnie z występującymi deficytami, i to zarówno produkcyjnymi, jak też konsumpcyjnymi.
W pierwszych latach funkcjonowania RWPG starano się przede wszystkim bilansować bieżącą wymianę współpracujących krajów. W drugiej połowie lat pięćdziesiątych i w latach sześćdziesiątych uwagę skupiono na planach pięcioletnich. Harmonogram prac koordynujących plany rozwoju gospodarek krajów RWPG przewidywał przy tym dwa zasadnicze ich etapy: etap konsultacji oraz etap właściwej koordynacji.
Etap konsultacji rozpoczynał się od przeprowadzenia przez współpracujące kraje dwustronnych rozmów dotyczących kierunków przyszłych powiązań gospodarczych. Rozmowy rozpoczynały się po zakończeniu opracowania narodowych pięcioletnich planów gospodarczych, które pozwalały zorientować się w wielkości nadwyżek i niedoborów towarów występujących w poszczególnych krajach. Informacje o wielkości tych nadwyżek (bądź niedoborów) stanowiły punkt wyjścia do rozmów dwustronnych z kolejnymi partnerami. Przy tej okazji kraje wymieniały ogólne informacje na temat założonych w planie pięcioletnim wskaźników: tworzenia i podziału dochodu narodowego, bilansu siły roboczej, produkcji globalnej przemysłu i rolnictwa, nakładów inwestycyjnych wg działów gospodarki, przewidywanej produkcji najważniejszych wyrobów, w tym zwłaszcza podstawowych surowców, oraz eksportu i importu ważniejszych towarów.
Po zakończeniu pierwszej rundy dwustronnych rozmów i osiągnięciu pewnych uzgodnień kraje RWPG przekazywały Sekretariatowi RWPG ich wyniki, w tym także informacje o istniejących wciąż nadwyżkach i niedoborach określonych wyrobów w stosunku do potrzeb i możliwości określonych w planie pięcioletnim. Przesyłane informacje cechowała znaczna szczegółowość, będąca następstwem opracowywanych w poszczególnych krajach pięcioletnich planów gospodarczych. Sekretariat RWPG po uzyskaniu tych informacji dokonywał ich zestawienia w układzie branżowym. Każdy branżowy wydział Sekretariatu porównywał więc w ramach określonej branży istniejące w skali RWPG – jako całości –potrzeby z możliwościami ich pokrycia. Uzyskane wyniki przedstawiane były następnie stałym komisjom RWPG do dalszej analizy. Analiza ta sprowadzała się do oddzielenia towarów zbilansowanych od nie zbilansowanych w skali RWPG. Pierwsze były pomijane w dalszych pracach koordynacyjnych, drugie – stanowiły podstawowy element zbiorczej informacji o wzajemnej współpracy; informację te komisje przedkładały Komitetowi Wykonawczemu.
Etap właściwej koordynacji rozpoczynał się przedstawieniem przez Komitet Wykonawczy syntetycznej informacji podsumowującej wykonane prace. Informacja ta stanowiła punkt wyjścia drugiej rundy dwustronnych rozmów i negocjacji współpracujących krajów. Przystępując do niej wszystkie kraje miały pełną informację o możliwościach i potrzebach partnerów. Druga runda rozmów dwustronnych miała na celu doprowadzenie – zgodnie z zaleceniami wypływającymi z analizy dokonanej przez Komitet Wykonawczy – do likwidacji pozostałych po pierwszej turze dwustronnych rozmów dysproporcji między możliwościami a potrzebami produkcyjnymi i konsumpcyjnymi współpracujących krajów. Wyniki tych rozmów przesyłane były, podobnie jak w etapie konsultacji, do Sekretariatu RWPG. Wydziały Sekretariatu dokonywały powtórnego zbilansowania w ramach poszczególnych branż możliwości i potrzeb występujących w skali RWPG jako całości. Stałe komisje opracowywały powtórnie zbiorczą informację o wynikach konsultacji. Informację tę rozpatrywał też powtórnie Komitet Wykonawczy, zamykając tym samym etap koordynacji planów. Podsumowanie Komitetu Wykonawczego miało przy tym wyłącznie charakter informacyjny. Proces koordynacji planów kończył się zawieraniem dwustronnych pięcioletnich umów handlowych.
Tak ujmowany proces koordynacji planów pomijał koordynację inwestycji. O rozmiarach i strukturze inwestycji w poszczególnych krajach decydowały bowiem pięcioletnie plany rozwoju gospodarczego. Te zaś były już opracowane w momencie rozpoczynania procesu koordynacji planów gospodarczych w obrębie RWPG. Takie podejście do procesu koordynacji planów rozwoju gospodarczego wynikała z realizowanej przez poszczególne kraje strategii autonomicznego rozwoju gospodarki. O kierunkach inwestowania decydowały przede wszystkim własne możliwości i potrzeby. W tych warunkach pole manewru poszczególnych krajów w trakcie koordynacji planów było z założenia ograniczone wynikającymi z planu nadwyżkami i niedoborami towarów.
Formą podsumowania efektów koordynacji planów gospodarczych krajów RWPG były umowy handlowe. Z założenia odzwierciedlały one dążenie do ujęcia obrotów wszystkimi rodzajami towarów eksportowanych i importowanych.
Umowy te składały się z dwu części. Część pierwsza określała zasady prowadzenia handlu, część druga – zawierała listy towarowe. W części pierwszej określone były zasady kształtowania międzynarodowych cen towarów wzajemnie wymienianych, zasady rozliczeń itp. W części drugiej określano kontyngenty towarowe, były one dokładnym, na ogół szczegółowym, wyspecyfikowaniem towarów importowanych i eksportowanych za pomocą kontyngentów ilościowych bądź wartościowych (w przypadku drobniejszych pozycji – trudnych do ujęcia ilościowego).
W umowach tych bilansowano jednocześnie dwustronnie zarówno całość obrotów, jak też obroty według poszczególnych grup towarowych, a nawet najważniejszych towarów. Występowały zarazem tendencje do wzajemnego „wiązania” towarów eksportowanych i importowanych, a w pierwszej kolejności towarów najbardziej poszukiwanych przez współpracujące kraje (nazywanych towarami pierwszopriorytetowymi).
System dwustronnych umów kontyngentowych był konsekwencją istniejących w krajach RWPG braków szeregu towarów. Rosło w związku z tym zapotrzebowanie na import tych towarów przy jednocześnie ograniczonych możliwościach pokrycia tego zapotrzebowania własnym eksportem. Konieczne więc było kontyngentowanie importu, zwłaszcza w przypadku towarów o mniejszym znaczeniu (np. luksusowych artykułów konsumpcyjnych) oraz koncentracja środków na tzw. imporcie niezbędnym zabezpieczającym realizację planu centralnego.
Wszystko to doprowadziło do gigantycznego „zapętlenia się” wzajemnej wymiany krajów RWPG. Dyskusje przedłużały się w nieskończoność zwłaszcza jeżeli chodzi o określenie struktury i rozmiarów importu niezbędnego. Prawie we wszystkich krajach RWPG zaliczono do niego poszukiwane powszechnie surowce i nowoczesne technologie. Oferowane w zamian towary produkowane w krajach RWPG nie były atrakcyjnym środkiem zapłaty, zważywszy, że waluta rozliczeniowa krajów RWPG – rubel transferowy – był niewymienialny.
Bez narzędzi towarowo-pieniężnych takich jak: ceny międzynarodowe, kursy walut, pieniądz międzynarodowy pełniących funkcje aktywne trudno było znaleźć panaceum na bolączki RWPG.

4. Pasywny charakter mechanizmów ekonomicznych we współpracy krajów RWPG
W warunkach gospodarki administrowanej centralnie funkcje narzędzi pieniężnych (pieniądza międzynarodowego, cen międzynarodowych itp.) były podporządkowane funkcjom narzędzi instytucjonalnych; narzędzia pieniężne pełniły funkcje pasywne, i to zarówno na międzynarodowym rynku środków produkcji, jak też na międzynarodowym rynku środków konsumpcji. W tym też przejawiała się zasadnicza różnica miedzy krajowymi rynkami członków RWPG a ich rynkiem międzynarodowym.
Podstawę funkcjonowania narodowych rynków środków produkcji stanowiły narzędzia administracyjne, zaś podstawę funkcjonowania krajowych rynków środków konsumpcji – narzędzia pieniężne. W odniesieniu do środków produkcji narzędzia pieniężne (pieniądz, ceny, system finansowy itp.) pełniły funkcje pasywne. W odniesieniu do środków konsumpcji – funkcje aktywne.
Na rynku międzynarodowym krajów RWPG narodowe narzędzia pieniężne nie odgrywały aktywnej roli nie tylko w sferze środków konsumpcji, co było następstwem autonomicznego charakteru rynków narodowych.
Na funkcjonowanie międzynarodowego rynku krajów RWPG nie miały przede wszystkim wpływu waluty narodowe. Z założenia nie pełniły one funkcji pieniądza międzynarodowego. Waluty narodowe krajów RWPG miały wprawdzie parytety ustalone w złocie, ale urzędowe kursy walut oparte na tych parytetach nie odzwierciedlały względnej siły nabywczej tych walut w poszczególnych krajach ani w odniesieniu do towarów będących przedmiotem handlu zagranicznego, ani też w odniesieniu do towarów nabywanych przez ludność.
Waluty narodowe nie pełniły przede wszystkim funkcji mierników wartości na rynku międzynarodowym. W walutach tych nie były bowiem wyrażone ceny międzynarodowe towarów importowanych i eksportowanych. W walutach narodowych nie była wyrażana również wartość usług oraz kredyty spłacane i udzielane w obrocie międzynarodowym. Za pomocą walut narodowych nie porównywano w skali międzynarodowej kosztów produkcji i cen.
Waluty narodowe nie pełniły jednocześnie na rynku międzynarodowym krajów RWPG funkcji środka płatniczego i środka gromadzenia rezerw. Za pomocą tych walut nie można było bowiem regulować międzynarodowych zobowiązań kredytowych. Nie gromadzono też rezerw w walutach narodowych, gdyż rezerwy takie nie stwarzały możliwości nabywania towarów i usług. W sumie więc waluty narodowe krajów RWPG pozostawały tylko i wyłącznie wewnętrznymi walutami krajowymi.
Autonomiczny charakter rynku RWPG polegał więc głównie na tym, że rynki narodowe nie były zintegrowane w jedną całość mającą bezpośredni związek z pozostałymi rynkami narodowymi. W sferze pieniężnej krajowe obiegi pieniężne miały charakter waluty wewnętrznej. W sferze obrotów zagranicznych krajów RWPG funkcjonowała umowna jednostka pieniężna, najpierw rubel clearingowy, zaś od 1964 roku – rubel transferowy. W obu przypadkach była to jednostka monetarna określana jako pewna umowna ilość złota. Jednostka – mimo takiego samego parytetu w złocie oraz nazwy – różniła się od rubla radzieckiego jako wewnętrznej waluty rosyjskiej, zastosowana mogła być bowiem tylko w obrotach między krajami RWPG w zakresie ściśle określonym międzynarodowymi umowami handlowymi. Wyrażała poza tym nie ceny krajowe rynku rosyjskiego (bądź innych krajów RWPG), lecz ceny międzynarodowe, nie powiązane w jakikolwiek sposób z cenami krajowymi poszczególnych rynków narodowych.
Rubel jako pieniądz międzynarodowy pełnił swe funkcje w ograniczonym zakresie. Nie reprezentował przede wszystkim powszechnej siły nabywczej możliwej do wykorzystania w każdym czasie i w dowolnym kraju. Za rubel transferowy można było w praktyce nabywać w krajach RWPG tylko towary w granicach kontyngentów ilościowych lub wartościowych, uwzględnianych w dwustronnych umowach handlowych. Rubel transferowy nie służył też do gromadzenia rezerw monetarnych, gdyż oznaczałoby to zwykłe zamrażanie środków dewizowych. Rezerwy te można by dopiero wykorzystać po wynegocjowaniu z partnerem kontyngentów określonych towarów. Oznaczało to, że pieniądz międzynarodowy krajów RWPG pełnił w praktyce funkcje wyłącznie rachunkowe.
Na funkcjonowanie międzynarodowego rynku krajów RWPG nie miały również wpływu ceny krajowe poszczególnych rynków narodowych mające charakter autonomiczny. Ustalały je centralne narodowe ośrodki planistyczne wyłącznie na potrzeby gospodarki wewnętrznej. Służyły one do agregacji różnorodnych wielkości naturalnych w procesie opracowywania i wykorzystywania planów produkcji i wymiany w obrębie poszczególnych krajów. Służyły one też do rozrachunku gospodarczego przedsiębiorstw z budżetem państwa. Przedsiębiorstwa krajowe rozliczały się przy tym po cenach niezależnych od cen uzyskiwanych w eksporcie i płaconych w imporcie.
Wyniki finansowe z tytułu wymiany międzynarodowej, obejmujące różnicę między wartością towarów w cenach krajowych a ich wartością w cenach międzynarodowych przeliczoną na walutę krajową po obowiązujących kursach walutowych, nie informowały przedsiębiorstwa o korzyściach czerpanych z tej wymiany. Uzyskany wynik miał bowiem wyłącznie biznesowy charakter. W przypadku gdy był on dodatni, nadwyżka odprowadzana była do budżetu państwa. W przypadku gdy był on ujemny, różnicę uzupełniał budżet państwa.
Przedsiębiorstwa wykazujące się dodatnimi wynikami finansowymi nie miały w tych warunkach wcale przewagi nad przedsiębiorstwami osiągającymi wyniki ujemne. Dodatnie wyniki finansowe nie świadczyły bowiem wcale o korzyściach czerpanych z handlu zagranicznego. Nie wpływały one w związku z tym na zwiększenie przydziału środków finansowych i rzeczowych dla przedsiębiorstw w celu zwiększenia ilości towarów produkowanych dla zagranicy. Wyniki ujemne z kolei nie miały wpływu na ograniczenie produkcji na potrzeby eksportu. Dla narodowego centralnego ośrodka planistycznego najważniejsze było wykonanie przez przedsiębiorstwa rzeczowego planu produkcji, w tym także rzeczowego planu handlu zagranicznego.
Z tego względu poziom płaconych i uzyskiwanych cen międzynarodowych nie stanowił przedmiotu zainteresowania przedsiębiorstw produkcyjnych i handlowych współpracujących krajów, lecz narodowych centralnych ośrodków planistycznych. Wyższe ceny międzynarodowe towarów eksportowanych przez dany kraj stwarzały możliwość większego importu. Podobną możliwość stwarzały niższe ceny towarów importowanych. W tym przejawiała się rozliczeniowa funkcja cen międzynarodowych.
Głównym wymaganiem stawianym przed cenami międzynarodowymi była w warunkach tego rozwoju stabilność ich poziomu. Chodziło o to, by ograniczyć do minimum wolumen handlu zagranicznego z tytułu zmiany cen. Wymagał tego planowy charakter gospodarki we wszystkich współpracujących krajach i związana z tym konieczność stabilizacji wymiany handlowej z zagranicą.
Ze względu na brak wypracowanego w obrębie RWPG własnego systemu cen międzynarodowych postawę ich tworzenia stanowiły, w okresie administracyjnego systemu kierowania gospodarką poszczególnych krajów i współpracą wzajemną krajów RWPG, ceny światowego rynku kapitalistycznego.
Do 1950 roku nie występowały w praktyce różnice między cenami rynku zachodniego i rynku krajów RWPG. W obrotach wzajemnych krajów RWPG obowiązywały ceny rynku światowego. Od 1950 roku zaczęły obowiązywać w handlu krajów RWPG ceny stałe. Bezpośrednią przyczyna tej zmiany był spekulacyjny ruch cen na rynku światowym spowodowany wojną koreańską. Ciągłe zmiany cen na rynku światowym utrudniały realizacją zaplanowanych rozmiarów i struktury obrotów krajów RWPG, a to, jak się okazało, było podstawą użyteczności cen światowych dla potrzeb praktyki krajów RWPG.
Do 1958 roku ceny międzynarodowe w RWPG ustalano dwustronnie przy okazji zawierania bilateralnych umów handlowych. Ceny te różniły się w handlu z poszczególnymi krajami, ustalano je bowiem w ścisłym powiązaniu ze strukturą rzeczową obrotów.
W roku 1958 przyjęto wspólne dla wszystkich krajów RWPG zasady ustalania cen międzynarodowych w handlu wzajemnym krajów RWPG. Postanowiono przede wszystkim, że przy ustalaniu cen w obrotach wzajemnych krajów RWPG za punkt wyjścia przyjmować należy ceny głównych rynków „światowych” po wyeliminowaniu wahań koniunkturalnych i spekulacyjnych, średnie dla okresów pięcioletnich. Ceny takich samych towarów powinny być, przy tych samych warunkach, jednakowe w obrębie RWPG.
Kursy walut powinny być zgodnie z zasadami ustalonymi w 1958 roku, identyczne, a na dodatek sztywne. Ustalały je urzędy planowania. Kursy parytetowe (bankowe) różniły się w praktyce od kursów obrotów towarowych (a więc kursów handlu zagranicznego) oraz kursów związanych z obrotami niehandlowymi (wymiany usług).
Główną funkcją pełnioną przez kursy handlu zagranicznego była funkcja rozrachunkowa. Stosowano je w rozrachunku wewnętrznym między przedsiębiorstwami handlu zagranicznego i odpowiednimi bankami krajowymi obsługującymi handel zagraniczny. Im wyższy był kurs przy danych cenach krajowych i zagranicznych tym większe były różnice między ceną krajową a ceną zakupu lub sprzedaży na rynku zagranicznym, przeliczoną na walutę krajową. Z punktu widzenia ekonomicznego wielkość tej różnicy uzależniona od wysokości kursu, była jednak obojętna. Dodatnia różnica w imporcie była jednocześnie kompensowana ujemną różnicą w eksporcie, i odwrotnie. Kompensacja odbywała się automatycznie w ramach finansowych powiązań central handlu zagranicznego z budżetem państwa. Wysokość kursu była więc również mało ważna.
Clearingowy system rozliczeń odpowiadał interesom krajów RWPG w pierwszych latach powojennych. Wiążąc eksport z importem, stwarzał on bodźce do uzyskiwania ustalonych w umowie kwot nie tylko dla danego kraju, lecz także dla jego partnera zagranicznego. Osłabiał jednocześnie elementy niepewności w planowaniu handlu zagranicznego. Umożliwiał wymianę handlową wtedy, gdy brak było odpowiednich rezerw dewizowych. Poszerzał też możliwości zbytu, zwłaszcza przez wiązanie towarów mniej atrakcyjnych z bardziej atrakcyjnymi, co przy trudnościach w zrównoważaniu bilansu handlowego było zjawiskiem pożytecznym.
Z biegiem lat jednak, wraz z postępującym rozwojem gospodarczym krajów RWPG, clearing dwustronny stawał się coraz bardziej czynnikiem ograniczającym rozwój wzajemnej współpracy. Dwustronność bilansowania sald powodowała sztuczne naginanie rozmiarów wzajemnej wymiany do wymogów zachowania równowagi płatniczej słabszego w danym okresie partnera. Nie warunki ekonomiczne, charakterystyczne dla tego etapu rozwoju, decydowały więc o produkcji związanej z wzajemnym handlem krajów RWPG, lecz możliwości jej zbytu za granicą, ujęte w ramy sztywnego dwustronnego zbilansowania. Poszczególne kraje, mimo planowanych równowag cząstkowych z każdym partnerem, miały poważne trudności w ich praktycznej realizacji.
W roku 1963 kraje RWPG wprowadziły więc wielostronny system rozliczeń clearingowych. System ten opierał się na założeniu zrównoważenia obrotów płatniczych (w rublach transferowych) przez każdego partnera z pozostałymi krajami RWPG jako całością. Zgodnie z takim założeniem, nie trzeba było śledzić kształtowania się bilansu płatniczego z każdym partnerem. Wystarczyło zachowanie równowagi w stosunku do wszystkich partnerów. Nie oznaczało to oczywiście niedotrzymania podejmowanych wciąż dwustronnie zobowiązań eksportowo-importowych w przekroju rzeczowym. Przestała jednak działać – teoretycznie biorąc – zasada dwustronnego bilansowania umowy handlowej, hamująca wielkość wzajemnych obrotów.
W założeniach przyjętych przy wypracowywaniu systemu rozliczeń wielostronnych przewidziano konsultacje, mające na celu zbilansowanie obrotów płatniczych każdego partnera z pozostałymi krajami jako całością. W tym celu powołany został Międzynarodowy Bank Współpracy Gospodarczej w Moskwie.
W banku tym przewidziano dokonywanie codziennej kompensaty sald na rachunkach bieżących poszczególnych partnerów. W przypadku braku zbilansowania codziennych obrotów płatniczych przewidziano również możliwość otrzymania kredytu bezpośrednio od zainteresowanego partnera bądź ze środków banku.
Tak skonstruowany system rozliczeń stwarzał możliwość wielostronnego kompensowania sald ale tylko w zakresie towarów o identycznych (lub zbliżonych) priorytetach. Niemożliwy był natomiast w zakresie towarów o krańcowo różnych priorytetach; przeszkodą były dwustronne, kontyngentowe umowy handlowe.
Polska była „niespokojnym duchem” w dyskusjach na temat zasad funkcjonowania Rady Wzajemnej Pomocy Gospodarczej, w tym zwłaszcza – ekonomicznego mechanizmu współpracy, może dlatego, że właśnie w Polsce ścierały się różne poglądy na ten temat. To tu, już w latach 60-tych rozpoczęła się burzliwa dyskusja między zwolennikami dwu krańcowo różnych rozwiązań. Jeden nurt reprezentował Oskar Lange, drugi Michał Kalecki. Lange był zwolennikiem sterowania gospodarką przy pomocy narzędzi towarowo-pieniężnych (nazwijmy je umownie parametrami), Kalecki uważał, że wciąż dalekie od wykorzystania są możliwości państwa. Poglądy te z biegiem czasu przenoszone były na płaszczyznę międzynarodową – współpracę krajów RWPG. Chodziło o to, czy do państwa powinny należeć nadal kluczowe decyzje dotyczące kształtowania podstawowych kierunków współpracy międzynarodowej w ramach RWPG, czy też część tej działalności państwo powinno przekazać mechanizmom towarowo-pieniężnym.
Wszyscy się w zasadzie zgadzali z tym, że państwo, a więc urzędnicy centralnej administracji nie mogą decydować o wszystkich podstawowych kierunkach współpracy międzynarodowej krajów RWPG, wątpliwości budził natomiast zakres decentralizacji, narzędzia przy pomocy których przedsiębiorstwa podejmowałyby decyzje zharmonizowane z celami planu centralnego i metody tej harmonizacji. Czy za tę harmonizację odpowiadałby mechanizm wolnorynkowy czy też parametry rachunku ekonomicznego. W Polsce nie brakowało ekonomistów wypowiadających się za rachunkiem parametrycznym. W handlu zagranicznym należał do nich zwłaszcza prof. Witold Trzeciakowski i grupa towarzyszących mu ekonomistów.
Podobny kierunek rozumowania miał również miejsce na Węgrzech. Nie zainteresowali się nim jednak polityce węgierscy, w związku z tym nie postawiono go nigdy na forum RWPG.
Najbardziej zachowawcze stanowisko w tej sprawie reprezentowali po 1968 roku ekonomiści czescy, tradycyjnie też konserwatywni byli ekonomiści enerdowscy i rosyjscy. Także Bułgarzy nie uczestniczyli w dyskusjach na forum RWPG na temat „urynkowienia” mechanizmu wzajemnej współpracy.
Często podejmowano natomiast dyskusje o charakterze „pragmatycznym”, a więc takie, które mogłyby prowadzić do „udoskonalenia” rozwiązań funkcjonujących w praktyce. W tej dziedzinie dominowali Rosjanie dając do zrozumienia, że są oni „za”, a nie „przeciw” poprawieniu ekonomicznego mechanizmu współpracy krajów RWPG.
Rezultatem takich dyskusji były zalecenia Sekretariatu RWPG, a także Komisji problemowych dające do zrozumienia, że organy RWPG są zainteresowane jak najlepszymi wynikami działalności tej organizacji. Popierają więc one wszelkie otwarte dyskusje na forum RWPG prowadzące w tym kierunku.
Niestety nie doprowadziły one do poprawy sytuacji.

5. Wnioski końcowe
Efekt finalny tych zmian jest powszechnie znany. Nie doprowadziły one do poprawy sytuacji, nie dlatego, że nie było chęci, by tę sytuację poprawić, lecz dlatego, że nie można było jej poprawić.
Rada Wzajemnej Pomocy Gospodarczej została stworzona przede wszystkim ze względów politycznych, chodziło o zademonstrowanie jedności krajów Europy Środkowej i Wschodniej w obliczu pogarszającej się szybko atmosfery politycznej w Europie i świecie.
Miały w tym udział również kraje tej części Europy. Stalin przygotowywał się do konfrontacji już od kilku lat, o czym świadczyła szybka rozbudowa przemysłu ciężkiego i maszynowego. Nie bez znaczenia był również system kierowania gospodarką poszczególnych krajów, który był pochodną systemu kierowania gospodarką w warunkach konfliktu. Rosjanie byli do tego dobrze przygotowani. Poza kilkoma krótkimi okresami odwilży politycznej w stosunkach Wschód-Zachód reszta miała ewidentne znamiona napięć politycznych obfitując w narastające ograniczenia we wzajemnej współpracy.
Zachód też nie był zadowolony z sytuacji politycznej w Europie. Związek Radziecki nie krył bowiem swego negatywnego stosunku do „pobrzękiwania szabelką” przez Stany Zjednoczone i Europę zachodnią.
Rada Wzajemnej Pomocy Gospodarczej od samego początku została stworzona jako organizacja wspierająca autonomiczny (samowystarczalny) rozwój krajów Europy Wschodniej i Środkowej. „Architekci” RWPG zdawali sobie sprawę, że podporządkowanie gospodarki celom wojskowym zrodzi olbrzymie kłopoty ze zbilansowaniem potrzeb z możliwościami produkcyjnymi. Uznano, że wspólnie, w grupie łatwiej będzie uporać się z narastającymi kłopotami.
Zaopatrzenie rynku konsumpcyjnego przesunięto na dalszy plan uznając, że ułatwi to restrykcyjny system polityczny, ale nie ułatwił. Starano się z tym uporać przez ponad dwadzieścia lat (1950-1970). Dopiero dekada lat siedemdziesiątych postawiła tamę narastaniu tych tendencji, a Konferencja w Sprawie Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie zapoczątkowała nowy etap w rozwoju współpracy w Europie i świecie, ale jak się okazało nie na długo.
Czy po dwudziestu kolejnych latach wszystko może się zacząć od początku? Nie ma już RWPG, jest jedno ugrupowanie integracyjne w Europie, ale konflikty gospodarcze są niemniejsze niż były pięćdziesiąt lat temu.
Czyżby nad Europą wisiało jakieś fatum?